Dijital iletişim ortamlarının yaygınlaşmasıyla yazı karakterleri; okunabilirlik, erişilebilirlik ve dijital yayıncılık açısından stratejik bir bileşen hâline gelmiştir. Türkçenin kendine özgü karakter yapısı (ç, ğ, ı, İ, ö, ş, ü) ve tipografik özelliklerinin çağdaş tasarım süreçlerindeki yeri, bu alanda bilimsel ve pratik yetkinliğe sahip araştırmacı gereksinimini artırmaktadır.
Etkinliğin temel amacı; üniversitelerin Görsel Sanatlar ve Görsel İletişim Tasarımı, Görsel İletişim Tasarımı, Grafik Tasarımı, Grafik Tasarım, İletişim ve Tasarımı, Grafik Sanatlar, Grafik, Medya ve Görsel Sanatlar ile Çizgi Film ve Animasyon gibi müfredatlarında temel tipografi derslerine yer veren lisans ve yüksek lisans programlarına kayıtlı öğrencilere, Türkçe odaklı yazı karakteri tasarımı ve yerelleştirme (localization) süreçlerine dair disiplinler arası, kuramsal ve teknik bir altyapı kazandırmaktır.
Etkinlik spesifik olarak şu akademik ve pratik amaçları gerçekleştirmeyi hedeflemektedir:
- Kültürel Miras ve Tipografik Arkeoloji: Türkçe yayınlar üzerinden Türk tipografi tarihinin kırılma noktalarını aktararak, geçmiş döneme ait basılı kaynakların dijital dünyaya doğru yöntemlerle aktarılmasına yönelik tarihsel ve kuramsal bilincini oluşturmak.
- Teknik Standartlar ve Yerelleştirme: Katılımcıların Türkçe font tasarımındaki mikro-tipografik hataları gözlemlemeleri sağlayarak bu konudaki farkındalıklarını geliştirmek; eğitim süresince diakritik işaretler, ligatürler ve sembol kullanımına uygun hatasız font üretimi metodolojilerini Glyphs yazılımı üzerindeki uygulamalarla göstererek bu süreci ön-test/son-test verileriyle ölçmek.
- Yenilikçi Teknolojilerin Entegrasyonu: Katılımcıların endüstri standardı yazılımların (Glyphs) çalışma mantığına, diakritik yapılandırmalarına ve esnek arayüzlerin standardı olan “Değişken Fontlar” (Variable Fonts) teknolojisine dair temel teknik altyapıyı edinmelerini ve bu teknolojiyi kendi akademik araştırmalarında kullanabilir seviyeye gelmelerini sağlamak.
- Veri Odaklı Okunabilirlik Araştırmaları: Tipografiyi bilişsel süreçler ve kullanıcı deneyimi (UX) bağlamında ele alarak veri odaklı tasarım disiplini kazandırmaktır. Okunabilirliğin harf kalınlığı ve ekran boyutu gibi değişkenlerden etkilendiğini gösteren güncel araştırmalar (Bratić vd., 2022); tipografik kararların deneysel çalışmalarla desteklenmesi gerektiğini göstermektedir. Bu bilgiler doğrultusunda, katılımcıların tipografik kararlarını ve metin dokusu analizleriyle destekleme yetkinliğini geliştirmek.
- Akademik Literatür ve Yerli Kapasite: Katılımcıların Türkçenin gereksinimlerini gözeten özgün yazı karakterlerini ayırt edebilecek teknik ve kuramsal farkındalığa ulaşmalarını sağlamaktır. Tipografi, metnin anlamını güçlendiren stratejik bir araçtır ve doğru yazı karakteri seçimi hedef kitleyle etkili bağ kurulmasını sağlar (Günay, 2024). Bu doğrultuda yerli tasarım pratiklerinin geliştirilmesinde, “Türkçenin özgün dil motifinin ve harf/hece frekanslarının araştırılması, bu bilimsel verilere dayalı metin fontlarının tasarlanması” temel bir gerekliliktir (Aykan, 2010). Bu doğrultuda, yüz yüze gerçekleştirilecek eğitim süreci boyunca elde edilen vaka çalışması (case-study) verilerinin, etkinlik tamamlandıktan sonraki altı ay içerisinde akademik bir yayına dönüştürülerek ulusal/uluslararası bilimsel mecralarda yayımlanması; yerli font üretimine yönelik ulusal kapasitenin somut bir çıktıyla desteklenmesi hedeflenmektedir.
- Kapsam ve Müfredat Yapısı: Etkinlik, tipografi ve yazı karakteri tasarımını tarihsel, kültürel, teknik ve uygulamalı boyutlarıyla ele alan bütüncül bir eğitim programıdır. Giriş ve etkinlik tanıtımıyla başlayacak müfredat, birbirini besleyen ardışık aşamalardan oluşmaktadır. Programın ilk aşamasında, optik algı ve harf anatomisi ile letterpress kökenli terminolojiyi kapsayan tipografinin temel ilkeleri ele alınacaktır. Ardından, 1928’den günümüze Türk tipografi tarihi; Erken Cumhuriyet döneminden başlayarak Unicode öncesi dönemi de kapsayan örnekler üzerinden Türkçe karakter sorunları ekseninde kuramsal olarak incelenecektir. İkinci aşamada, teknolojik gelişmeler bağlamında Unicode, OpenType, TrueType ve Variable Fonts teknolojileri; diakritik işaretler, ligatürler ve diğer sembollerin Türkçe yazım kurallarına uygun kullanımı ayrıntılarıyla aktarılacak ve katılımcılar Glyphs yazılımı üzerinde bu teknik akışı birebir takip edebileceklerdir. Eğitim sürecinde font düzenleme programları hakkında kapsamlı teknik bilgiler verilecek, bu yazılımların işleyiş mantığı ve tasarım süreçlerinin ardından gelen yasal süreçler (lisanslama) ele alınacaktır. Müfredatta ayrıca Türkçe metin dokusu ve uzun metin dizgilerinde doku odaklı okunabilirlik araştırmaları bilimsel verilerle işlenecektir. Yazı karakterlerinin okunaklılık (legibility) performansının salt görsel bir tercih olmadığı; glif geometrisi, x-yüksekliği, “counter” (iç boşluk) genişlikleri ve harf anatomisini oluşturan mikro-tipografik bileşenlerin bilimsel olarak incelenmesi gerektiği ortaya konmaktadır (Suroya vd., 2024).
Bu etkinlik, Türkçeye uygun yazı karakterlerinin geliştirilmesine yönelik kuramsal bilgi ile uygulama becerisini bir araya getirerek katılımcıların dijital tipografi, değişken font teknolojileri ve okunabilirlik araştırmaları alanlarında güncel bilimsel yaklaşımları edinmelerini amaçlamaktadır. Böylece eğitim sürecinin araştırma ve tasarımı bütünleştiren bir öğrenme deneyimine dönüşmesi, nihayetinde ulusal tipografi araştırmalarına katkı sağlayacak nitelikli araştırmacıların yetiştirilmesine destek olunması hedeflenmektedir.
- Bratić, D., Stanić Loknar, N., & Koren Ivančević, T. (2022). Readability evaluation of variable handwritten fonts on different screen sizes using fuzzy logic. International Journal of Interactive Mobile Technologies (iJIM), 16(11), 121–135. https://doi.org/10.3991/ijim.v16i11.31137
- Günay, M. (2024). The impact of typography in graphic design. Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Dergisi, 15(57), 1446–1464. https://doi.org/10.35826/ijoess.4519
- Suroya, S. H., Torrens, G., & Downs, S. (2024). Font matters: Investigating the typographical components of legibility. International Journal of Research and Innovation in Social Science, 8(9), 2928–2936. https://doi.org/10.47772/IJRISS.2024.8090283
- Aykan, O. A. (2010). Türkçenin özgün dil motifinin, frekanslarının araştırılması ve bu araştırmaya dayalı bir metin fontu tasarımı [Sanatta Yeterlik Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi (Tez No: 282490).